ميان نسخهء مؤلف و نسخهء مورد استفادهء هوار وجود داشته و اين دو يادداشت در حاشيهء همان نسخهء اصل بوده و به هنگام رونويس كردن نسخهء دوم ، هر كدام از اين دو حاشيه ، در جاى خود ، وارد متن گرديده است . در كتابشناسيهايى كه از اين كتاب تاكنون عرضه شده است به نسخه‌هاى ديگرى نيز اشارت رفته است كه متأسفانه از دسترس ما به دور است . فؤاد سزگين كه جامعترين كتابشناسى را از اين كتاب فراهم آورده است در اين باره مىگويد : « كتاب البدء و التاريخ ، داماد ابراهيم پاشا 918 ( دو ثلث اول 228 ورق 663 ه . ) رئيس الكتاب 701 ( 226 ورق 1006 ه . ) يوسف آغا در سليمانيه 315 ( جلد سوم 156 ورق 670 ) و نسخهء مختصرى از آن در اياصوفيه 3406 ( جلد اول 218 ورق قرن هشتم هجرى ) وجود دارد . نگاه كنيد به 336 / 1936 CL . cahenREI و هوار اين كتاب را ، بر اساس نسخهء داماد ابراهيم پاشا - كه به احتمال قوى تنها شامل دو سوم كتاب است - چاپ و منتشر كرده است و بخش منتشر شده ، مشتمل بر موضوع آفرينش است . » [ 1 ] من نمىدانم استناد آقاى فؤاد سزگين به چه استدلالى است كه مىگويد : « بخش منتشر شده ، به احتمال قوى ، شامل دو سوم كتاب است » ، زيرا مؤلف در مقدمهء تفصيلى خود فهرست دقيق اجزا و فصول كتاب را داده است و بر اساس اين فهرست ، هيچ بخشى از بخشهاى كتاب از قلم نيفتاده است . توضيح بعدى او نيز كه « بخش منتشر شده مشتمل بر موضوع آفرينش است » نيز درست نيست . وى احتمالا اين تصور را از عنوان فرانسوى كتاب ، histoire elacreationetdeL ، استنباط كرده است . دربارهء اين ترجمه درست به ياد دارم و يادداشت كرده‌ام كه ترجمهء اين كتاب را در تاريخ 23 / 4 / 1345 آغاز كردم ، ولى به درستى نمىدانم كه در چه زمانى به پايان رسيد . احتمالا در حدود 1349 . چهار جلد آن ( سوم تا ششم ) در فاصلهء سالهاى 1349 - 1352 انتشار يافت ( يعنى جلد سوم در زمستان 1349 و جلد چهارم در زمستان 1350 و جلد پنجم در زمستان 1351 و جلد ششم در تابستان 1352 ، در سلسلهء انتشارات بنياد فرهنگ ايران - سرى منابع تاريخ و جغرافياى ايران ) . ولى جلد اول و دوم آن ، همچنان ، چاپ نشده باقى ماند . علّت آن ، بعضى گرفتاريها و در دنبال آن سفرى بود كه براى مترجم پيش آمد و

--> [ 1 ] تاريخ التراث العربى ، المجلد الاول ، الجزء الثانى ، ص 187 .